„W ciemności” to nie ładny film. To nie historia bohatera, który dzielnie i bezinteresownie zmierza ku swojemu przeznaczeniu. To opowieść o drobnym cwaniaczku, który nie do końca wie, co mu grozi. Bo gdyby był tego świadom, na pewno nie pomógłby grupie uciekinierów z lwowskiego getta.

Agnieszka Holland wykreowała obraz do bólu realistyczny, przy którym niziny społeczne przedstawiane niegdyś przez pozytywistów w duchu naturalizmu, są przyjemnymi obrazkami rodzajowymi. Widz staje więc przed niezwykle trudnym zadaniem – ma przynajmniej spróbować poczuć ciężar życia w kanałach przez 14 miesięcy. Zrozumienie „W ciemności” pomaga zrozumieć podstawowe ludzkie potrzeby. Jak często z łatwością przychodzi współcześnie wyrzucenie niedojedzonej kanapki? Wśród statystycznych odbiorców filmów prezentowanych w multipleksach zawrzało szczególnie ze względu na sceny seksu. Bo takie brudne, nieestetyczne, na szybko, bez ceregieli... I że za dużo. A ile miało być przez 14 miesięcy? A jak miały wyglądać w kanałach? Scena miłosna podczas kąpieli Klary jest tak przepełniona desperackim łapaniem się resztek człowieczeństwa, jak wcześniej zezwierzęceniem przepełniona była scena z Yankiem Grossmannem (w tej roli Bossak). I obie były potrzebne, właśnie aby zbudować kontrast.

Historia „Żydów Sochy” uderza z siłą młota pneumatycznego. A przynajmniej we mnie uderzyła. Bo tematykę II Wojny Światowej, ogrom tragedii, jaka spotkała ludzi żyjących w tamtych czasach, albo się czuje, albo nie. Jednak czy uzna się film za „poruszający”, czy też wyjdzie się z kina zupełnie niewzruszonym, produkcji nie można odmówić doskonałego wykonania. Kanały są kanałami, a nie wyczyszczonymi przejściami podziemnymi przypominającymi metro, aktorzy mówią odpowiednim dla ich grupy społecznej językiem – gwarą lwowską, jidysz, nienaganną polszczyzną, po niemiecku...

Również obsada aktorska – Robert Więckiewicz jako Socha, Agnieszka Grochowska jako żydówka Klara i Wanda Preis jako żona Sochy, prezentują się wzorowo. Daleko im do bulwarowego, hollywoodzkiego aktorzenia i przesadnego napuszania postaci. Bo przecież to, co widać na ekranie ktoś przeżył naprawdę i trzeba odwzorować to jak najnormalniej.

Dlatego też Socha nie zmienia się nagle i niespodziewanie ze złego cwaniaczka ratującego Żydów za pieniądze w szlachetnego bohatera. Musi do tego dorosnąć, związać się z tymi, których życie leży w jego rękach. Gdyby film był robiony pod Hollywood – próbowałby uratować ich wszystkich, a nie tylko dwunastkę. I co z tego, że byłoby to niezgodne z prawdą historyczną i zupełnie nierealistyczne.

Jednak nie tylko Socha jest postacią „szarą”. Każdy z uciekinierów z getta ma swoje dobre i złe strony. Nie są tylko zastraszoną bandą, tłem dla wyczynów Poldka. Egoistyczna kochanka, dziewczyna, która woli być w obozie koncentracyjnym, niż w kanałach, bojownik o wolność, dwójka dzieci... Za nimi stoją kolejne opowieści godne uwagi.

Film w reżyserii Agnieszki Holland jest polskim pretendentem do Oscara. I choć już od dłuższego czasu nie wierzę i nie ufam tym nagrodom, mocno trzymam za niego kciuki. Bo jest to produkcja, która może się nie podobać i może budzić sprzeciw, ale na pewno nie da się koło niej przejść obojętnie. Bo każdemu, kto ma w sobie choć odrobinę empatii przeszła przez głowę myśl – jak ja poradziłabym sobie w takich warunkach? Co jeśli byłabym w sytuacji Sochy? A co zrobiłabym jako Żydówka? „W ciemności” pomaga zrozumieć, jak czcze czasami są pseudo bohaterskie słowa i jak trudno wprowadzić je w życie... Jak łatwo oceniać innych i ich postępowanie, samemu będąc w komfortowej sytuacji przeciętnej współczesności.

Marta Ciesielska

źródło zdjęcia: oficjalna strona filmu